U laat ChatGPT of Copilot op de werkvloer gebruiken, dus geldt artikel 4 van de AI Act voor u: u moet zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij uw personeel. Maar de wet noemt geen examen en geen diploma. De vraag is dan: hoe maakt u zichtbaar dat u het echt geregeld heeft? Dit artikel legt uit wat "voldoende" betekent, wat de Europese Commissie zegt en welke vastlegging u nodig heeft om AI-geletterdheid via training aantoonbaar te maken.
Wat betekent "voldoende" AI-geletterdheid precies?
Artikel 4 verplicht u om "naar beste vermogen" te zorgen voor een voldoende niveau van AI-geletterdheid. Dat is bewust open geformuleerd. De wet schrijft geen vast aantal uren voor, geen verplichte cursus en geen verplicht certificaat.
Wat "voldoende" is, hangt volgens de Europese Commissie af van drie dingen: de rol van de medewerker, de risico's van het AI-systeem en de context waarin het wordt gebruikt. De maatregelen moeten dus op maat zijn.
Een voorbeeld. Een medewerker die af en toe een tekst laat samenvatten door een chatbot, heeft een korte basisuitleg nodig: wat de tool wel en niet kan, en waarom u geen vertrouwelijke gegevens invoert. Een medewerker die met AI sollicitaties filtert of beoordeelt, raakt aan hoog-risicogebruik en heeft meer nodig. Eén standaardtraining voor iedereen voldoet dus zelden. Wilt u eerst de basis scherp hebben, lees dan wat AI-geletterdheid is en wat artikel 4 van u vraagt.
Wat zegt de Europese Commissie en het AI Office hierover?
De Europese Commissie en het AI Office hebben twee hulpmiddelen gepubliceerd. Het eerste is een Q&A over AI-geletterdheid (mei 2025) met veelgestelde vragen en antwoorden. Het tweede is een levend register ("living repository") met praktijkvoorbeelden van organisaties.
Beide documenten worden regelmatig bijgewerkt. Het register is geen voorschrift en geen keurmerk: het is een verzameling voorbeelden waaruit u ideeën kunt halen voor uw eigen aanpak. Het loont om deze bronnen te blijven volgen, omdat de invulling van de norm in de praktijk groeit.
Belangrijk om te weten: de Commissie bevestigt dat een certificaat niet nodig is. Wel adviseert zij organisaties om een interne administratie bij te houden van trainingen en andere maatregelen. Juist die administratie is straks uw bewijs.
Hoe legt u AI-geletterdheid via training aantoonbaar vast?
Aantonen draait om vastlegging. Als een toezichthouder vraagt of u aan artikel 4 voldoet, wilt u kunnen laten zien wát u heeft gedaan, vóór wie en wanneer. Drie soorten vastlegging werken samen.
| Vastlegging | Wat het is | Wat het aantoont |
|---|---|---|
| Register | Een overzicht van wie welke training kreeg, met datum en onderwerp | Dat u maatregelen heeft genomen en voor wie |
| Training | Het lesmateriaal of de afspraken zelf (uitleg, instructie, e-learning) | Wat de inhoud was en op welk niveau |
| Toets | Een korte controle of de kennis is geland (quiz, gesprek, casus) | Dat de training effect had, niet alleen plaatsvond |
Het register hoeft niet ingewikkeld te zijn. Een eenvoudig overzicht met namen, functies, de datum en het onderwerp van de training is al een stap. Neem ook ingehuurde krachten en dienstverleners mee: artikel 4 geldt voor iedereen die namens uw organisatie met het AI-systeem werkt, niet alleen voor uw eigen werknemers.
Koppel het register aan uw AI-beleid, zodat duidelijk is wélke regels uw mensen geleerd hebben. Een toets is niet verplicht, maar maakt het verschil tussen "we hebben er iets over verteld" en "we hebben gecontroleerd dat het begrepen is". Wilt u alle stappen op een rij, gebruik dan de AI Act-checklist voor het mkb.
Wanneer moet dit klaar zijn?
De plicht tot AI-geletterdheid geldt al sinds 2 februari 2025. De plicht bestaat dus nu, ook al heeft u er nog niets aan gedaan.
| Datum | Wat er geldt |
|---|---|
| 2 februari 2025 | Artikel 4 (AI-geletterdheid) is van toepassing |
| 2 augustus 2026 | Toezicht en handhaving door Nederlandse toezichthouders start |
Vanaf 2 augustus 2026 start in Nederland het toezicht en de handhaving op de onderdelen die dan gelden. Vanaf dat moment kan een toezichthouder dus daadwerkelijk vragen hoe u artikel 4 invult. De tijd tot die datum is de ruimte om uw training en vastlegging op orde te brengen.
Riskeert u een boete als u dit niet kunt aantonen?
Hier is de nuance belangrijk. De boetebepaling van de AI Act (artikel 99) noemt artikel 4 niet. Voor te weinig AI-geletterdheid kan dus géén directe boete via artikel 99 worden opgelegd. Dat betekent niet dat de plicht vrijblijvend is.
In de Nederlandse concept-Uitvoeringswet is gekozen om schending van artikel 4 te handhaven met een herstelsanctie, met name een last onder dwangsom. Een toezichthouder kan u dan een termijn geven om de AI-geletterdheid op orde te brengen, op straffe van een dwangsom. Let op: dit komt uit de concept-tekst; de wet was op het moment van schrijven nog niet definitief, dus de exacte sanctiekeuze kan nog wijzigen.
Wie zijn training en register op orde heeft, kan zo'n verzoek rustig beantwoorden. Wie niets heeft vastgelegd, staat met lege handen. De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt in haar Rapportage AI & Algoritmes Nederland (maart 2026) bovendien dat de voorbereiding op de AI-verordening achterloopt en dat versnelling nodig is. De impactbarometer van de AP staat op rood.
Hoe weet u of uw mensen het echt begrijpen?
Een training organiseren is één ding. Weten of de kennis is geland, is iets anders. Daarvoor is een korte toets handig: een paar vragen die controleren of medewerkers de risico's en grenzen van AI herkennen.
U kunt dat zelf inrichten met een quiz of een gesprek aan de hand van een casus. Een onafhankelijke toets geeft daarnaast een neutraal beginbeeld van waar uw organisatie staat. Met de AI-kennistest krijgt u in tien vragen een indicatie van het kennisniveau en een advies over de volgende stap. De uitslag is geen wettelijk bewijs, maar wel een bruikbaar startpunt voor uw register en een houvast om gericht bij te scholen.
Ter context: in 2024 gebruikte 22,7% van de Nederlandse bedrijven met tien of meer werkzame personen AI. Dat aandeel groeit, en daarmee groeit ook het aantal medewerkers dat onder artikel 4 voldoende AI-geletterd moet zijn.
Wat moet u nu doen?
- Breng uw AI-gebruik in kaart. Noteer welke tools (zoals ChatGPT of Copilot) uw mensen gebruiken en voor welke taken. Zo bepaalt u welk niveau "voldoende" is per rol.
- Geef training op maat en leg het vast. Maak een eenvoudig register: wie kreeg welke training, op welke datum, over welk onderwerp. Neem ook ingehuurde krachten mee.
- Controleer of de kennis is geland. Voeg een korte toets toe, zodat u kunt aantonen dat de training effect had en niet alleen plaatsvond.
- Maak een nulmeting. Doe de AI-kennistest om te zien waar uw organisatie staat en welke kennis nog ontbreekt voordat de handhaving op 2 augustus 2026 begint.